دالان تجاری تازه، کابوس بزرگ تهران و حاکمانش شده

توافق ترامپ میان آذربایجان و ارمنستان؛ ضربه‌ای سنگین به رژیم ایران

توافق جدید در قفقاز جنوبی، که میان آذربایجان و ارمنستان به امضا رسیده، پس از دهه‌ها درگیری، به ایجاد صلح نسبی در این منطقه منجر شده و جایگاه راهبردی ویژه‌ای برای ایالات متحده در مرز شمالی ایران فراهم کرده است.

این توافق شامل اجاره ۹۹ ساله آمریکا بر «دالان زنگزور» است؛ نوار باریکی از زمین که به‌عنوان مسیر حیاتی تجارت و انرژی به اروپا عمل می‌کند و ایران را به طور کامل دور می‌زند. تحلیلگران این اقدام را یک دستاورد بزرگ اقتصادی برای آمریکا و همزمان یک ضربه جدی به رژیم تهران توصیف می‌کنند.

دالان زنگزور سال‌ها در مرکز مناقشه قره‌باغ قرار داشته؛ مناقشه‌ای که ده‌ها هزار نفر را آواره کرده و سه دهه بی‌ثباتی ایجاد کرده بود. دخالت خارجی باعث شد دو طرف پای میز مذاکره بیایند و مسیری تازه برای تجارت و امنیت شکل گیرد؛ مسیری که حوضه خزر را به اروپا متصل می‌کند و ایران را از این جریان کنار می‌گذارد.

این توافق، از نظر اقتصادی، به واشنگتن نقش مستقیم در نظارت بر انتقال هیدروکربن‌های دریای خزر به اروپا می‌دهد. مدیریت زیرساخت‌های ریلی و جاده‌ای، شبکه‌های مخابراتی و خطوط لوله انرژی مسیر، به شرکت‌های آمریکایی اجازه می‌دهد در ترانزیت منطقه‌ای نفت، گاز و کالا موقعیت مسلطی داشته باشند. با کنترل این شریان حیاتی، آمریکا نه‌تنها میلیاردها دلار سرمایه‌گذاری و تجارت آینده را تضمین می‌کند، بلکه اروپا را به مسیرهای جایگزین وابسته می‌سازد که نیازش به روسیه و ایران را کاهش می‌دهد.

برای متحدان، این دالان دسترسی ارزان‌تر و امن‌تری به انرژی دریای خزر فراهم می‌کند. برای تهران، معنایش از دست رفتن درآمد، کاهش اهرم فشار و پایان نقش انحصاری به‌عنوان دروازه اجباری تجارت شرق–غرب است.

کارشناسان توافق را نه‌تنها تاریخی، بلکه پیروزی مستقیم برای ایالات متحده می‌دانند. پیمانکاران آمریکایی بر نفت و گاز حوزه خزر که از طریق زنگزور و ترکیه به اروپا منتقل می‌شود، نظارت خواهند داشت. همه این فعالیت‌ها با حمایت ناتو انجام می‌شود و حاشیه سود اقتصادی چشمگیری دارد.

برخی تحلیلگران معتقدند این توافق ظرفیت بالاتری نیز دارد و ممکن است زمینه‌ساز استقرار پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه شود؛ اقدامی که می‌تواند موازنه قدرت را علیه تهران و مسکو تغییر دهد.

از نگاه تحلیلگران، این دالان برای ایران سناریویی کابوس‌وار است. تهران سال‌ها از موقعیت جغرافیایی خود برای کنترل مسیرهای انرژی و تجارت استفاده کرده، اما با ورود آمریکا به منطقه، این اهرم از دست ایران خارج شده است. دالان زنگزور ایران را دور می‌زند، منابع مالی رژیم را کاهش می‌دهد و آن را در انزوا قرار می‌دهد.

کارشناسان برجسته امنیتی می‌گویند شکست ارمنستان در جنگ اخیر و مشکلات سیاسی میان مسکو و ایروان باعث شده جمهوری اسلامی نتواند مانند گذشته از روابط اقتصادی و سیاسی خود با ارمنستان بهره‌مند شود.

بررسی‌ها نشان می‌دهد که جمهوری اسلامی همچنان روابط محدودی دارد، اما این مسیر حیاتی نشان می‌دهد که رژیم از جریان اصلی تجارت و انرژی کنار گذاشته شده است. این مسیر نه تنها ثبات منطقه را افزایش می‌دهد، بلکه نشان می‌دهد که کشور به دلیل مدیریت ضعیف، از یک مسیر مهم ترانزیتی درست در مرز خود محروم شده است.

زمان‌بندی این اتفاق نیز ضربه را برای تهران شدیدتر کرده است. کاهش توانایی ایران در کمک به گروه‌های منطقه‌ای و تحولات میدانی در عراق، سوریه و لبنان، نشان داده که جمهوری اسلامی در موضع ضعف قرار دارد.

ترور فرماندهان ارشد و دانشمندان هسته‌ای، احساس آسیب‌پذیری را در تهران افزایش داده است. رهبران رژیم هرچند دم از قدرت می‌زنند، اما با ترس و نگرانی گسترده مواجه هستند و برخی اقدامات احتیاطی شدید اتخاذ کرده‌اند.

تحلیلگران معتقدند ایالات متحده با استفاده از این شرایط، ضعف ایران را به فرصت تبدیل کرده است. موفقیت‌های نظامی و سیاسی کشورهای منطقه و حضور اقتصادی آمریکا در مسیرهای استراتژیک، نمونه‌ای از مداخله به‌موقع و بهره‌گیری از ضعف تهران است.

این توافق با حمایت ناتو شکل گرفته و برخی آن را با توافق‌های تاریخی صلح مقایسه می‌کنند. اهمیت این توافق تنها در پایان دادن به یک مناقشه ۳۰ ساله نیست، بلکه تثبیت حضور دائمی آمریکا در قفقاز را نیز نشان می‌دهد. کارشناسان می‌گویند: «رژیم تهران اکنون می‌داند که بازی تمام شده است.»